Beslenme programı nasıl hazırlanır? Diyetisyenler için adım adım

1. Değerlendirme: programın dayanağı

Beslenme değerlendirmesi dört başlıkta toplanır: antropometri (boy, vücut ağırlığı, bel çevresi, gerekiyorsa vücut analizi), biyokimya (açlık kan şekeri, HbA1c, lipid profili, TSH, gerekiyorsa HOMA-IR gibi güncel tahliller), klinik bilgiler (hastalıklar, kullanılan ilaçlar, alerji ve intoleranslar) ve beslenme öyküsü (24 saatlik geriye dönük hatırlama, besin tüketim sıklığı, öğün düzeni, iş ve uyku saatleri).

Hedefi danışanla birlikte ve ölçülebilir biçimde yazın: yalnızca kilo değil, bel çevresi, kan değerleri ya da öğün düzeni de hedef olabilir.

İlk görüşmede yalnızca programı hazırlamak için gereken bilgiyi toplayın. Sağlık verilerini işlemeden önce KVKK kapsamındaki aydınlatma ve açık rıza adımlarını tamamlayın.

2. Enerji gereksinimini hesaplayın

Dinlenme enerji harcaması için sık kullanılan formül Mifflin–St Jeor denklemidir: erkeklerde 10 × kilo (kg) + 6,25 × boy (cm) − 5 × yaş + 5; kadınlarda 10 × kilo (kg) + 6,25 × boy (cm) − 5 × yaş − 161. Sonuç, danışanın fiziksel aktivite düzeyine göre yaklaşık 1,2 (hareketsiz) ile 1,9 (çok aktif) arasındaki bir katsayıyla çarpılarak günlük enerji gereksinimi tahmin edilir.

Kilo verme hedefinde bu değerden makul bir açık bırakılır. Formüller birer tahmindir; asıl doğrulama, ilk iki üç kontrol görüşmesindeki ölçümlerle yapılır.

Örnek: 35 yaşında, 165 cm, 78 kg bir kadın için dinlenme enerji harcaması 10 × 78 + 6,25 × 165 − 5 × 35 − 161 ≈ 1.475 kcal'dir; hafif aktif (1,375) kabul edildiğinde günlük gereksinim yaklaşık 2.030 kcal olur.

3. Makro besin dağılımını belirleyin

Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022, sağlıklı yetişkinler için enerjinin yüzde 45–60'ının karbonhidrattan, yüzde 20–35'inin yağdan ve yüzde 10–20'sinin proteinden gelmesini önerir. Bu aralıklar bir başlangıç noktasıdır; diyabet, böbrek hastalığı, sporcu beslenmesi veya ileri yaş gibi durumlarda dağılım bireyselleştirilir.

Proteini yalnızca yüzde olarak değil, vücut ağırlığı başına gram olarak da kontrol edin; düşük enerjili programlarda yüzde doğru görünürken gram cinsinden yetersiz kalabilir.

Dağılımı belirledikten sonra günlük hedefleri gram olarak yazın: örneğin 2.000 kcal ve yüzde 50 karbonhidrat, günde yaklaşık 250 g karbonhidrat demektir.

4. Öğün planını danışanın gününe göre kurun

Enerjiyi öğünlere danışanın gerçek gününe göre dağıtın: iş saatleri, vardiya, antrenman zamanı ve aile sofrası programın uygulanabilirliğini belirler. Türk mutfağının günlük yemeklerini (kuru baklagiller, zeytinyağlılar, çorbalar, yoğurt, tam tahıllı ekmek) programa dahil etmek uyumu artırır.

Porsiyonları ev ölçüleriyle yazın (su bardağı, yemek kaşığı, dilim) ve her öğün için değişim seçenekleri verin. Danışanın sevmediği ya da ulaşamadığı besinlerle kurulmuş bir program, hesabı ne kadar doğru olursa olsun uygulanmaz.

Ramazan, vejetaryen veya glutensiz beslenme gibi tercihleri baştan sorun; öğün sayısı ve zamanlaması bu tercihlere göre değişir.

5. Güvenlik kontrollerini yapın

Programı danışana vermeden önce alerji ve intoleransları, kronik hastalıkları ve ilaç–besin etkileşimlerini kontrol edin. Varfarin kullanan bir danışanda amaç K vitaminini kısıtlamak değil, yeşil yapraklı sebzelerin miktarını haftadan haftaya tutarlı tutmaktır; MAO inhibitörü kullananlarda tiramin içeriği yüksek besinlere dikkat edilir.

Diyabetli danışanlarda karbonhidratın öğünlere dağılımını, böbrek hastalığında protein, potasyum ve fosfor miktarını, gebelik ve emzirmede artan gereksinimleri ayrıca değerlendirin.

İlaç kullanımında değişiklik gerektirebilecek her konuyu danışanın hekimiyle birlikte değerlendirin.

6. Programı okunur ve uygulanır biçimde sunun

Danışan programı telefonda ve kâğıtta okuyacak. Günleri ve öğünleri açık başlıklarla ayırın, besin adlarını ve porsiyonları sade yazın, değişim seçeneklerini ve kısa notları ekleyin. Kalori ve makro değerlerini danışana gösterip göstermemeye programın amacına göre karar verin.

PDF'i göndermeden önce baştan sona okuyun: taşan satırlar, yanlış porsiyon birimleri ve eksik günler danışanın güvenini azaltır.

Programın sonuna bir sonraki görüşme tarihini ve danışanın o zamana kadar kaydetmesini istediğiniz şeyleri (tartılma günü, su tüketimi gibi) ekleyin.

7. Takip edin ve düzeltin

İlk program bir hipotezdir. Kontrol görüşmelerinde ölçümleri aynı koşullarda alın, danışanın programa ne kadar uyabildiğini sorun ve gerekirse enerji veya öğün düzenini değiştirin. Kilo değişimi beklenenden farklıysa önce uyumu, sonra hesabı gözden geçirin.

Takip görüşmesinin nasıl yapılandırılacağını ayrıntılı olarak danışan takibi rehberinde bulabilirsiniz.

Bu akış Foodlex'te nasıl işler?

Foodlex'te danışanın ölçümlerini, sağlık bilgilerini, alerjilerini ve tercihlerini kaydettikten sonra yapay zekâ yedi günlük bir program taslağı hazırlar. Besin veritabanından (TürKomp ve USDA) seçtiğiniz besinlerde kalori ve makrolar veritabanından hesaplanır; alerji ve ilaç–besin uyarıları diyetisyene gösterilir. Programı düzenleyip onayladıktan sonra klinik adınızla PDF olarak indirebilir veya e-postayla gönderebilirsiniz.

Oluşturulan içerik bir taslaktır; diyetisyenin değerlendirmesinin yerini almaz.

Sık sorulan sorular