Diyabetli danışan için beslenme programı nasıl hazırlanır?

1. Programdan önce: değerlendirme

Diyabetin tipini ve süresini, kullanılan ilaçları (özellikle insülin ve sülfonilüreler gibi hipoglisemi riski taşıyanları), güncel HbA1c ve evde ölçülen kan şekeri değerlerini, böbrek fonksiyonunu, lipid profilini, kan basıncını ve kilo öyküsünü kaydedin. Danışanın öğün saatleri, iş düzeni ve fiziksel aktivitesi, karbonhidratın güne nasıl dağıtılacağını belirler.

İlaç değişikliği gerektirebilecek her konuyu danışanın hekimiyle birlikte değerlendirin; beslenme programı ilaç tedavisinin yerine geçmez.

2. Kilo hedefi

ADA 2026 standartlarına göre fazla kilolu veya obez tip 2 diyabetli bireylerde metabolik iyileşme için en az yüzde 5'lik bir kilo kaybı gerekli görünmektedir; daha fazla kilo kaybı, güvenle ulaşılabiliyorsa ek fayda sağlar. Hedefi danışanla birlikte ve ulaşılabilir biçimde belirleyin.

Kilo verme sürecinde protein ve mikro besin ögesi yetersizliğini önlemek için yeterli beslenmeyi düzenli olarak izleyin.

Örnek: 90 kg bir danışan için yüzde 5, yaklaşık 4,5 kg demektir.

3. Karbonhidrat: miktar kadar kalite

ADA'ya göre diyabetli bireyler için ideal bir karbonhidrat, protein ve yağ oranı yoktur; dağılım danışanın mevcut beslenme düzenine, tercihlerine ve metabolik hedeflerine göre belirlenir. Bazı danışanlarda karbonhidratı azaltmak glisemiyi iyileştirebilir; bunun etkili bir yolu işlenmiş gıdaları sınırlamaktır.

Karbonhidrat kaynağı olarak en az işlenmiş, lifi yüksek besinleri seçin: tam tahıllar, kuru baklagiller, sebzeler ve bütün meyveler. ADA, her 1.000 kcal için en az 14 g lif ve tahıl tüketiminin en az yarısının tam tahıl olmasını önerir. Şekerli içecekler yerine su tercih edilmelidir.

Türk mutfağında kuru fasulye, nohut, mercimek ve bulgur, hem lifi hem de doyuruculuğu artırmanın pratik yollarıdır.

4. Öğün düzeni ve ilaçlar

Sabit dozda insülin veya sülfonilüre kullanan danışanlarda karbonhidrat miktarını öğünden öğüne ve günden güne tutarlı tutmak, hipoglisemi riskini azaltır. Öğünlerine göre insülin dozunu ayarlayan danışanlar için karbonhidrat sayımı eğitimi daha esnek bir beslenme sağlar.

Metformin kullanan danışanlarda uzun süreli kullanımın B12 vitamini düzeyini düşürebileceğini göz önünde bulundurun ve gerekirse hekimle birlikte takip edin.

Öğün atlamak, özellikle hipoglisemi riski taşıyan ilaç kullananlarda tehlikelidir; programdaki öğün sayısını danışanın ilacına göre planlayın.

5. Hipoglisemi: danışanın bilmesi gerekenler

Kan şekeri 70 mg/dL veya altına düştüğünde hızlı etkili karbonhidrat alınmalıdır; çoğu birey için 15 g yeterlidir. On beş dakika sonra kan şekeri yeniden ölçülür ve düşüklük sürüyorsa işlem tekrarlanır. İlk tedavide yağ veya protein oranı yüksek besinler kullanılmamalıdır, çünkü emilimi yavaşlatırlar.

Bu bilgiyi, hipoglisemi riski taşıyan ilaç kullanan her danışanın programına ekleyin.

Bilinci bulanık veya karbonhidrat alamayacak durumdaki biri için acil yardım çağrılmalıdır.

6. Tuz, kan basıncı ve böbrek hastalığı

ADA, diyabetli bireylerde sodyum alımının günde 2.300 mg'ın altında tutulmasını önerir; bunun en etkili yolu işlenmiş gıdaları sınırlamaktır. Evre 3 ve üzeri, diyalize girmeyen kronik böbrek hastalığında protein alımı günde yaklaşık 0,8 g/kg olmalıdır; bunun altına inmek önerilmez.

Böbrek hastalığı olan danışanda potasyum ve fosfor kısıtlaması gerekip gerekmediğini laboratuvar sonuçlarına göre hekimle birlikte değerlendirin.

7. Ramazan ve oruç

Oruç tutmak isteyen diyabetli bir danışanda risk değerlendirmesi ve ilaç düzenlemesi hekimle birlikte yapılmalıdır. Beslenme programında sahur ve iftar öğünlerinin karbonhidrat miktarı ve kalitesi, sıvı alımı ve kan şekeri ölçüm zamanları ayrıca planlanır.

Hipoglisemi belirtileri ortaya çıktığında orucun bozulması gerektiğini danışana açıkça anlatın.

Bu süreç Foodlex'te nasıl işler?

Foodlex'te danışanın hastalıklarını, ilaçlarını ve alerjilerini kaydedebilir, HbA1c ve HOMA-IR gibi laboratuvar değerlerini tarihleriyle takip edebilirsiniz (Profesyonel ve Klinik paketlerde). Program taslağında danışanın ilacına göre ilaç–besin uyarıları gösterilir; örneğin metformin kullanan danışanda B12 vitamini hatırlatması. Ramazan tercihi de program taslağında dikkate alınır. Taslak, siz kontrol edip onaylamadan danışana gitmez.

Oluşturulan içerik bir taslaktır; diyetisyenin değerlendirmesinin yerini almaz.

Sık sorulan sorular